Thuis gelooft niemand mij

In deze quote schetst kolonel Kurtz, een gezagsgetrouw militair, hoe zijn eigen militaire commandanten hem in een situatie hebben gebracht waarin hij niet meer voor- of achteruit kan, en die tevens niet meer aan buitenstaanders is uit te leggen. Ook niet aan zijn eigen zoon.
Originele tekst uit draaiboek van Apocalypse Now (1979):
'Willard reads a letter Kurtz has sent to his son : "Dear son, I'm afraid that both you and your mother would have been worried for not hearing from me these past weeks. But my situation here has become a difficult one. I've been officially accused of murder by the army. [...] The charges are unjustified. They are in fact, under the circumstances of this conflict quite completely insane.
In a war there are many moments for compassion and tender action. There are many moments for ruthless action, for what is often called ruthless, what may in many and many circumstances be the only clarity; seeing clearly what there is to be done and doing it directly, quickly, aware... , looking at it. I would trust you to tell your mother what you choose about this letter. As for the charges, I'm unconcerned. I'm beyond their timid, lying morality. And so I'm beyond caring. You have all my faith. Your loving father.” '
https://youtu.be/ES7dzIXMCrs

Vanaf midden 1946 wordt het verzet op ZC met Republikeinse steun aanhoudend versterkt. Vanaf juli 1946 vindt een continue geweldsopbouw op ZC plaats. Daarnaast is er al direct vanaf het begin van 1946 sprake van afnemende bereidheid van inlandse hoofden tot het verstrekken van inlichtingen. Het Nederlands bestuursapparaat heeft te maken met personeelstekorten, onvoldoende schooling, huisvestingsproblemen en toenemende risico’s voor het eigen leven. Bij de inlichtingendiensten is er tot in 1946 schaarste aan papier, schrijfmachines en betrouwbaar personeel. Ook de samenwerking tussen verschillende onderdelen (het Binnenlands Bestuur, de MID, NEFIS, de Politie en de Gewestelijke Recherche) is een punt van aandacht, evenals procedures om in beslaggenomen materiaal zo snel mogelijk te vertalen.
Belangrijkste bronnen voor een beeld van de situatie op Zuid-Celebes 1946-1947:

1. Overzicht ontstaan van het verzet op ZC vanuit het perspectief van het KNIL vanaf November 1945. Patrouille-gebieden, overzicht van de bevolking, houding van adelijke families en Zelfbestuurders, ontwikkeling van het verzet, rampok en terreur. Overzicht van de bestrijding van het verzet 1946. Ontstaansgeschiedenis KNIL Inf. Bat. XV (eerder: 50. Bat.) In: KNIL Infanterie Bataljon XV, NA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 3363. Deels overlappend met: NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. 0111/3 (Inf. XV, Paré-Paré, Mandar en omgeving) en NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. 0111/5 (Inf. XVII, Bonthain en omgeving);
2. Memorandum Hoofdkwartier Groote Oost en Borneo (HGOB) over de periode 1 juli 1946-1 april 1947. Uitvoerige beschrijving van de organisatie, reorganisaties, opleidingen, tekorten, inlichtingen- en veiligheidsdiensten, personeelssituatie, verbindingen, gezondheidszorg etc. In: NIMH, H.J. de Vries, inv.nr. 552;
3. Eenige greepen uit de veelbewogen geschiedenis van het gebied Groote Oost en Borneo in het tweede halfjaar 1946. Periode 1 juli 1946-31 maart 1947. In: NIMH, H.J. de Vries, inv.nr. 552;
4. Rapport van Controleur J.W. Klein over de verslechterende situatie in het landschap Soepa. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1311;
5. Rapporten over gestage opbouw van de republikeinse zeemacht ALRI, NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 2903;
6. Dagboek van luitenant Nelissen van 1-5 augustus 1946. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 539;
7. Overzicht verzet op Zuid-Celebes door dr. J.W. Klein, ambtenaar BB, 16 augustus 1946. Hierin staat ook beschreven hoe Nederland onwelgezinde hoofden inlichtingenactiviteiten uitvoeren tegen Nederlandse bestuursambtenaren. Nl-HaNA, 2.10.62 inv.nr. 1311;
8. Verzoek tot coördinatie en gezamenlijke huisvesting van verschillende diensten (‘Leger, P.I.D., Nefis, B.B.’). ‘[…] De verschillende diensten beschikken weliswaar over geroutineerde krachten die waardevolle informaties inwinnen doch deze personen werken thans practisch langs elkander heen. […]’ Door de Officer van Justitie op ZC A.G. Veldhuis d.d. 13 september 1946. In: NL-HaNA, Proc.-Gen. Hooggerechtshof Ned.-Indië, 2.10.17, inv.nr. 1271;
9. Speciaal inlichtingenrapport, 7 oktober 1946, door G./L. Krol. In: KITLV, collectie IJzereef, H1284, inv.nr. 137;
10. Nota van Lambers voor procureur-generaal over arrestaties op ZC en aangehouden juridische zaken in afwachting van berechting. Ook de moeilijkheden met de bewijsvoering komen in deze nota uitgebreid aan de orde. 17 oktober 1946 (collectie-Lambers);
11. Nota Lambers over het vastzetten van verdachten van rampok en terreur, 30 december 1946. In: KITLV, H973;
12. Rapporten over bendes, smokkel, ondergrondse extremistise activiteiten en de toenemende onbetrouwbaarheid van bevolking. De toename van de kracht van het verzet wordt treffend beschreven, o.a. verzetsgroepen die zich vermomd als knil-militairen door het landschap bewegen. November-december 1946 in: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1317 en 1318; TRI op ZC: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr 4881;
13. Overzicht heroprichting KNIL Celebes: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 3363;
14. Ontstaansgeschiedenis en overzicht van het verzet op ZC. Rapport-Krol-Kofman . NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 2906. p.4;
15. Dagrapporten NEFIS 10-11 december 1946 met o.a. weigeringen van postbestellers om de ambtelijke eed af te leggen. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1318 en Politiek Verslag 1-15 januari 1947, p. 3 In: NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned-Ind. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
16. Inbeslaggenomen documenten en situatierappporten tweede helft 1946. Infiltratie, juli 1946: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv. 2903; situatie Paré-Paré augustus 1946: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 539 en 1311; coordinatie diensten op Celbes, Proc-Gen. Hooggerechtshof Ned.-Indië, 2.10.17, inv.nr. 1271; inbeslaggenomen briefjes en materiaal in NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 4973; inrichting Republikeinse Zeemacht ALRI: NLHaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 4156; Brief van Andi Selle over de wreedheden van de Nederlanders op celebes: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 4409; Rapport-Kofman-Krol, Hoofdstuk ‘Achtergrond van het verzet’: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 2906;
17. Kaart dislocatie KNIL Infanterie XV en XVII, Celebes 1946. NL-HaNA, 2.13.132, Strijdkrachten Ned.-Indië, inv.nr. 291; kaart met onrustige gebieden op Zuid-Celebes: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 97; kaart met verzetsgebieden op ZC: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 3363; kaart US Army Intelligence Service van Celebes: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, inv.nr. 1835; overzicht South East Asia Command, 1946, vliegvelden ZC: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, inv.nr. 1814;
18. Overzichten van expedities, vertrokken vanuit Java, landingen op de kusten van Zuid-Celebes. In: NL-HaNA, Cie. Gedragingen en Onderscheidingen KNIL, 2.10.58, inv.nr. 2436;
19. Politieke verslagen van 1 november 1946 (en globaal van het half jaar daarvoor) tot midden 1947 (en globaal van een half jaar daarna). In: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 97:
    1. 1 t/m 15 november. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1338;
    2. 16 t/m 30 november 1946. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1338;
    3. 1 – 15 december 1946. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1338;
    4. 16 – 31 december 1946. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    5. tot 18 december 1946. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3652;
    6. 1-15 januari 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    7. 16-31 januari 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    8. 1-15 februari 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    9. 16-28 februari 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    10. 1-15 maart 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    11. 16-31 maart 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    12. 1-15 april 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    13. 16-30 april 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    14. 1-15 mei 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215;
    15. 16 t/m 31 mei 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3216;
    16. 1 t/m 15 juni 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3216;
    17. 16-30 juni 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3216.

Verloop van de bespreking gebaseerd op handgeschreven, waarschijnlijk nergens vastgelegde notitie van procureur-generaal H.(Henk) W. Felderhof, gemaakt in 1948 of 1949 naar aanleiding van een gesprek de toenmalige resident van Zuid-Celebes, tevens vriend van Felderhof, Carel Lion Cachet. Letterlijke tekst luidt: ‘Mededeling van dr. C. Lion Cachet in 1946 resident te Makassar. Ten paleize in Batavia een conferentie bijgewoond in November 1946. Aldaar aanwezig Lt. G.G. van Mook; Dr. Hoven, direct. BB; Lt.Gen. Spoor, Legercdt; Kol. H. de Vries, gew. cdt. Z.C., dezelfde zeer ongerust!; dr. C. Lion Cachet, resid. Z.C., zomede de Commissie van Goede Diensten, leden Schermerhorn, van Poll en de Boer, die reeds 2 maanden in Ind. was. In deze vergadering schetst de Vries de situatie in Zuid-Celebes waarop Spoor opmerkt: hier is maar één oplossing de K.S.T. gaat er heen.
Bedoeld is het Detachement Speciale Troepen onder Kapt Westerling. Volgens mededeling Lion Cachet is deze man met zijn detachement op dusdanig geheime wijze ondergebracht dat de acties reeds enige tijd aan de gang waren voordat de resident er kennis van kreeg. Ter vergadering werd geen bezwaar tegen de beslissing van Spoor ingebracht.’ [onderstrepingen in origineel, MH]
Uit het feit dat Felderhof de letter 'D' (in DST) verbeterd lijkt te hebben in 'K' (tot KST) maakt het aannemlijk dat deze notitie na 1 januari 1948 is gemaakt, aangezien per die datum de naamgeving van 'Depot Speciale Troepen' veranderde in 'Korps Speciale Troepen'.
Bron: Collectie Felderhof.

'Een grote rotzooi' is letterlijke uitspraak van P. Betaubun over de situatie die hij op Zuid-Celebes aantrof tijdens zijn inlichtingenmissie 'Operatie SAMBA'. SAMBA duurde ongeveer twee weken: van 16 november 1946 tot de landing van het DST in Makassar, 5 december 1946. Andere Tijden, Celebes 1-2, 11 en 18 januari 2007. NPS/VPRO.
http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2006-2007/Celebes-deel-1.html
http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2006-2007/Celebes-deel-2.html
De auteur is niet aansprakelijk voor fouten in citaten of verwijzingen op deze website.

Beschrijving gehele eerste actie is gebaseerd op
1) orders en verslagen van de eerste t/m de vierde actie van het DST en op de orders voor de vijfde actie. In: Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), Den Haag, H.J. de Vries, inv. nr. 540.
NIMH, Collectie De Vries: Operationeele orders en Patrouilleverslagen van

• No.1, eerste actie (11 december 1946, aanvang 04:00 uur);
• No. 2, tweede actie (13 december 1946, aanvang 00:00 uur);
• No. 3, derde actie (15 december 1946, aanvang 03:00 uur);
• No. 4, vierde actie (17 december 1946, aanvang 00:00 uur);
• Bevel voor actie voor de vijfde actie (19 december 1946, aanvang bij dagaanbreken);

2) 90 getuigenverklaringen over de acties in een tweetal archieven van het Nationaal Archief, te weten NL-Ha-NA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inventarisnummer 86 en Nl-HaNA, 2.09.19, Krijgsraden te Velde, inv.nr. 182;
3) Gesprekken en interviews (1999-2015) met Herman, Wim, Peter en Hay;
4) rapport-Van Rij-Stam, 1954;
5) rapport-Enthoven, 1948, met name p. 25-26;
6) Massacre in Macasser. The Dutch colonial army clears up Republican Indonesians. Estimated 30.000 Indonesian civilians murdered. Document van de Republiek Indonesië over het optreden van het Nederlandse leger en met name Westerling op Zuid-Celebes 1946-1947. NIMH, H.J. de Vries, inv.nr. 545;
7) drie verklaringen van Westerling voor het Hoog Militair Gerechtshof in 1947 (zonder datum) en op 6 juli 1949. Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Jusatitie: Archiefbescheiden Onderzoek naar Excessen in Indonesië, nummer toegang 2.09.95, inventarisnummer 86;
8) Andere Tijden, Celebes 1 en 2, regie Erik Willems. NPS, 11 en 18 januari 2007. http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2006-2007/Celebes-deel-1.html; http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2006-2007/Celebes-deel-2.html;
9) verklaring van R.P.P. Westerling in Achter het Nieuws op 30 juni 1969;
10) een persoonlijk door Westerling opgestelde biografie, collectie Westerling
Westerling, De Eenling en Mijn mémoires.

toespraak Westerling. Toespraak deels samengesteld uit diverse bronnen van de eerste actie, o.a. Gesprekken en interviews met oud-commando’s, publikaties van Westerling (De Eenling, Mijn mémoires), getuigenverklaringen van Indonesische ooggetuigen zoals weergegeven in Massacre in Macasser. In: NIMH, H.J. de Vries, inv.nr. 545. Verklaringen van Westerling voor het Hoog Militair Gerechtshof. In: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86. Details over moorden uit Rapport-Van Rij-Stam, uitgetikte versie p. 10. Toespraak van Westerling opgebouwd uit diverse getuigenverklaringen van verschillende acties in NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86, en Westerlings publikaties De Eenling en Mijn Mémoires.

Namen van naar voren geroepen personen zijn niet feitelijk, maar komen overeen van personen die in het gebied rond Makassar door het Nederlands bestuur werden gezocht vanwege hun samenwerking met Wolter Mongisidi en hun medewerking aan rampok en terreur. Zie NL-HaNA, 2.13.132, Strijdkrachten Nederlands-Indië, inv.nr. 1671. Citaten zijn gereconstrueerd. Woorden van kepala Goesoeng, die bij de tweede actie naar voren geroepen werd, letterlijk, conform verklaring Hamzah, NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86.

Begin november 1946 worden ir. Dohmen en ir. Provoost neergestoken tijdens een inspectie van een steenbakkerij-complex te Karoewisi (in omgeving Makassar). Provoost overleeft, Dohmen overlijdt. In: rapport-Enthoven, p. 27. Westerling verklaart zelf in 1947: ‘Vervolgens zijn de 32, als schuldig aangewezen personen, op 3 na, door een vuurpeloton neergeschoten. De 3 overblijvenden zijn, op de grond zittend, doodgeschoten, o.a. de moordenaar van Ir. Dohmen, die op laffe wijze deze man had vermoord en nu zelf ook op laffe wijze werd afgemaakt, nl. door een schot van achteren in het hoofd terwijl hij wegliep. De 3 laatstgenoemden heb ik zelf doodgeschoten.’ In: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86
DSTpatrouilleverslag no. 1. In NIMH, collectie H.J. de Vries, 540.

Tegen het woord 'neerleggen' maakte Van Mook eind 1947 bezwaar. ‘Het heeft de aandacht van de Luitenant Gouverneur-generaal getrokken, dat in de berichtgeving, uitgaande van onder uwe Excellentie’s stande militairen en daaronder resorterende instanties ten aanzien van het doden van Indonesische tegenstanders herhaaldelijk de term ‘neerleggen’ wordt gebruikt. Zijne Excellentie acht het gebruik van bedoeld woord, dat aan de jacht-tereminologie is ontleend, met betrekking tot mensen onwaardig en derhalve ongewenst.’ Van Mook verzoekt aan legercommandant Spoor een andere terminologie te gebruiken. Een ijverige ambtenaar noteert met potlood op de brief bij het woord ‘neerleggen’: ‘De juiste jagersterm is “zakken”.’ Brief van 3 November 1947. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 2957.

Wim was vanuit de inlichtingendienst van 2-5 R.I. gedetacheerd bij het dst, Gesprek Wim, 11 maart 1999. Herman was vanuit Duitse gevangenschap vanuit Oberhausen gevlucht naar Normandië en vandaar naar Southhampton in Engeland. Hij meldde zich bij de commando-opleiding in Acknacarry, Schotland en reisde nog voor voltooiing van die opleiding door naar Malakka om daar in juni 1946 te arriveren. Gesprek Herman, 30 augustus 2013, tevens uit interview Herman, door Erik Willems, juni 2004; Gesprek Peter, 17 juli 2003; Interview met Herman, door Erik Willems, juni 2004.

Vanaf midden 1946 wordt het verzet op ZC met Republikeinse steun aanhoudend versterkt. Vanaf juli 1946 vindt een continue geweldsopbouw op ZC plaats. Daarnaast is er al direct vanaf het begin van 1946 sprake van afnemende bereidheid van inlandse hoofden tot het verstrekken van inlichtingen. Het Nederlands bestuursapparaat heeft te maken met personeelstekorten, onvoldoende schooling, huisvestingsproblemen en toenemende risico’s voor het eigen leven. Bij de inlichtingendiensten is er tot in 1946 schaarste aan papier, schrijfmachines en betrouwbaar personeel. Ook de samenwerking tussen verschillende onderdelen (het Binnenlands Bestuur, de MID, NEFIS, de Politie en de Gewestelijke Recherche) is een punt van aandacht, evenals procedures om in beslaggenomen materiaal zo snel mogelijk te vertalen.
Belangrijkste bronnen voor een beeld van de situatie op Zuid-Celebes 1946-1947:

• Overzicht ontstaan van het verzet op ZC vanuit het perspectief van het knil vanaf November 1945. Patrouille-gebieden, overzicht van de bevolking, houding van adelijke families en Zelfbestuurders, ontwikkeling van het verzet, rampok en terreur. Overzicht van de bestrijding van het verzet 1946. Ontstaansgeschiedenis knil Inf. Bat. XV (eerder: 50. Bat.) In: knil Infanterie Bataljon XV, NA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 3363. Deels overlappend met: NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. 0111/3 (Inf. XV, Paré-Paré, Mandar en omgeving) en NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. 0111/5 (Inf. XVII, Bonthain en omgeving);
• Memorandum Hoofdkwartier Groote Oost en Borneo (HGOB) over de periode 1 juli 1946-1 april 1947. Uitvoerige beschrijving van de organisatie, reorganisaties, opleidingen, tekorten, inlichtingen- en veiligheidsdiensten, personeelssituatie, verbindingen, gezondheidszorg etc. In: NIMH, H.J. de Vries, inv.nr. 552;
• Eenige greepen uit de veelbewogen geschiedenis van het gebied Groote Oost en Borneo in het tweede halfjaar 1946. Periode 1 juli 1946-31 maart 1947. In: NIMH, H.J. de Vries, inv.nr. 552;
• Rapport van Controleur J.W. Klein over de verslechterende situatie in het landschap Soepa. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1311;
• Rapporten over gestage opbouw van de republikeinse zeemacht ALRI, NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 2903;
• Dagboek van luitenant Nelissen van 1-5 augustus 1946. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 539;
• Overzicht verzet op ZC door dr. J.W. Klein, ambtenaar BB, 16 augustus 1946. Hierin staat ook beschreven hoe Nederland onwelgezinde hoofden inlichtingenactiviteiten uitvoeren tegen Nederlandse bestuursambtenaren. Nl-HaNA, 2.10.62 inv.nr. 1311;
• Verzoek tot coördinatie en gezamenlijke huisvesting van verschillende diensten (‘Leger, P.I.D., Nefis, B.B.’). ‘[…] De verschillende diensten beschikken weliswaar over geroutineerde krachten die waardevolle informaties inwinnen doch deze personen werken thans practisch langs elkander heen. […]’ Door de Officer van Justitie op ZC A.G. Veldhuis d.d. 13 september 1946. In: NL-HaNA, Proc.-Gen. Hooggerechtshof Ned.-Indië, 2.10.17, inv.nr. 1271;
• Speciaal inlichtingenrapport, 7 oktober 1946, door G./L. Krol. In: KITLV, collectie IJzereef, H1284, inv.nr. 137;
• Nota van Lambers voor pg over arrestaties op ZC en aangehouden juridische zaken in afwachting van berechting. Ook de moeilijkheden met de bewijsvoering komen in deze nota uitgebreid aan de orde. 17 oktober 1946 (collectie-Lambers);
• Rapporten over bendes, smokkel, ondergrondse extremistise activiteiten en de toenemende onbetrouwbaarheid van bevolking. De toename van de kracht van het verzet wordt treffend beschreven, o.a. verzetsgroepen die zich vermomd als knil-militairen door het landschap bewegen. November-december 1946 in: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1317 en 1318; tri op ZC: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr 4881;
• Overzicht heroprichting knil Celebes: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 3363;
• Ontstaansgeschiedenis en overzicht van het verzet op ZC. Rapport-Krol-Kofman . NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 2906. p.4;
• Dagrapporten NEFIS 10-11 december 1946 met o.a. weigeringen van postbestellers om de ambtelijke eed af te leggen. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1318 en Politiek Verslag 1-15 januari 1947, p. 3 In: NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned-Ind. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
• Inbeslaggenomen documenten en situatierappporten tweede helft 1946. Infiltratie, juli 1946: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv. 2903; situatie Paré-Paré augustus 1946: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 539 en 1311; coordinatie diensten op Celbes, Proc-Gen. Hooggerechtshof Ned.-Indië, 2.10.17, inv.nr. 1271; inbeslaggenomen briefjes en materiaal in NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 4973; inrichting Republikeinse Zeemacht ALRI: NLHaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 4156; Brief van Andi Selle over de wreedheden van de Nederlanders op celebes: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 4409; Rapport-Kofman-Krol, Hoofdstuk ‘Achtergrond van het verzet’: NL-=HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 2906;
• Kaart dislocatie knil Infanterie XV en XVII, Celebes 1946. NL-HaNA, 2.13.132, Strijdkrachten Ned.-Indië, inv.nr. 291; kaart met onrustige gebieden op Zuid-Celebes: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 97; kaart met verzetsgebieden op ZC: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 3363; kaart US Army Intelligence Service van Celebes: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, inv.nr. 1835; overzicht South East Asia Command, 1946, vliegvelden ZC: NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, inv.nr. 1814;
• Overzichten van expedities, vertrokken vanuit Java, landingen op de kusten van Zuid-Celebes. In: NL-HaNA, Cie. Gedragingen en Onderscheidingen knil, 2.10.58, inv.nr. 2436;
• Politieke verslagen:
  • situatie tot 1 november 1946. NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.-Indië, 2.13.132, inv.nr. 97;
  • 1 t/m 15 november. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1338;
  • 16 t/m 30 november 1946. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1338;
  • 1 – 15 december 1946. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1338;
  • 16 – 31 december 1946. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • tot 18 december 1946. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3652;
  • 1-15 januari 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 16-31 januari 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 1-15 februari 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 16-28 februari 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 1-15 maart 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 16-31 maart 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 1-15 april 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 16-30 april 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 1-15 mei 1947. NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-In. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215;
  • 16 t/m 31 mei 1947. NL-HaNA, Algemene Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3216;
  • 1 t/m 15 juni 1947. NL-HaNA, Algemene Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3216;
  • 16-30 juni 1947. NL-HaNA, Algemene Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3216;
  • http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2006-2007/Celebes-deel-1.html
  • http://www.npogeschiedenis.nl/andere-tijden/afleveringen/2006-2007/Celebes-deel-2.html

Het betreft hier de aspirant-Controleur B.B. J. Westhof uit Malino, vermoord op 17 december 1946. Rapport-Van Rij-Stam, p. 10. J. Biermans, ooggetuige van een soortgelijke aanval op Malino een dag later, verklaart op 12-9-1947 tegenover de commissie-Enthoven dat Westhof twee dagen voor de moordaanslag op zijn leven gezegd zou hebben: ‘Het is hier zo rustig.’ Westhof logeerde bij een lokaal hoofd, de Aroe Pao van Tombolo. Hij had niet door in welke gevaarlijke situatie hij verkeerde. In: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86, verhoor J. Biermans. Hoesain, minister NID, verklaart op 20-11-1947 over de moord: ‘Ik teken hierbij aan dat van bestuurszijde de fout is begaan om jonge, zeer onervaren bestuursambtenaren het terrein in te sturen, zoals gebeurde met den helaas vermoorde adspirant-controleur Westhoff, die zo weinig begrip had van zijn omgeving, dat hij niet besefte dat in zijn bijzijn besprekingen over een aanslag op zijn leven werden gevoerd.’ In: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86, verklaring Hoesain. Voor de moord op Westhof zie ook: Politiek Verslag 16-31 december 1946, In: NL-HaNA, Algemene Secretarie, 2.10.14, inv.nr. 3215, p. 4.

Vgl. Politieke verslagen van het Binnenlands Bestuur op ZC, 1 november 1946-maart 1947. In: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1338 en 1339; Speciaal inlichtingenrapport, 7 oktober 1946, door G./L. Krol. In: KITLV, collectie IJzereef, H1284, inv.nr. 137; Nota van Lambers voor pg over arrestaties op ZC en aangehouden juridische zaken in afwachting van berechting. Ook de moeilijkheden met de bewijsvoering komen in deze nota uitgebreid aan de orde. 17 oktober 1946 (collectie-Lambers); Rapporten over bendes, smokkel, ondergrondse extremistise activiteiten en de toenemende onbetrouwbaarheid van bevolking. De toename van de kracht van het verzet wordt treffend beschreven, o.a. verzetsgroepen die zich vermomd als knil-militairen door het landschap bewegen. November-december 1946 in: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 1317 en 1318; tri op ZC: NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr 4881.

Rapport-Van Rij-Stam, p. 8: ‘III De bevelsverhouding en de opdracht aan Westerling. Westerling verklaart, dat zijn directe Chef was de D.C.O., de generaal-Majoor Engles; dat hij operationeel stond onder de C.G.S., de generaal-Majoor Buurman van Vreeden, en dat hij rechtstreeks verantwoording verschuldigd was ‘aan de terr.tvs. Tp.cdt G.O.B. de Kolonel de Vries’ en bovendien de troepen van Zuid-Celebes ter beschikking had voor operatieën. De Kolonel de Vries verklaart, dat hij Westerling, na dienst aankomst in Makassar, de opdracht heeft gegeven de omgeving van Makassar te zuiveren en de terreur te breken. Hij heeft Westerling niet gezegd wat ‘het noodrecht’ (waarover hieronder) precies inhield en op welke wijze hij dit noodrecht moest toepassen. Hij was van mening, dat dit hem duidelijk was.’

Beschrijving KNIL-patrouille gebaseerd op diverse KNIL-patrouilles in dit gebied in dezelfde periodeop basis. O.a. NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. 0111/5, knil 52e Infanterie Bataljon, gevechtsrapport Polombangkeng 7-9 augustus 1946. , o.a. NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, nr. 1317 (periode eind November 1946); NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. 0111/5, gevechtsrapport Polombangkeng, 7-9 aug 1946, 52e bat inf, p. 4; ook in NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. 0111/3, gevechtsrap XV d.d. 27-10-1946, p.2.

Bronnen over genoemde mishandelingen:

1. Singkang-zaak. Augustus 1946. Politie-inspecteur 1ste klasse Van der Pol dient bij Krol in Makassar klacht in over het gebruik van elektriciteit bij het afnemen van verhoren door Inf. XV en Inf. XVI. Conclusie: elektriciteit is veelvuldig bij verhooren toegepast. NL-HaNA, Proc.-Gen. Hooggerechthof Ned.Indië, 2.10.17, inv.nr. 1324;
2. Bendoro-zaak. Augustus-september 1946. knil Inf XV. Bij kampong Bendoro worden op 14 aug 7 rampokkers doodgeschoten door militaire bij geënsceneerde vluchtpoging. Een ingestelde Commissie van Onderzoek (T.C.W. van Oortmerssen, 1e lt Van Seydlitz-Kurzbach en mr. Dr. R.S. Soumoukil). Conclusie onderzoekscommissie is dat executies zijn voorgesteld als vluchtpogingen en dat de 7 personen geensceneerd zijn neergelegd. ‘[…] Toen de gevangenen waren uitgeladen waren op de weg, zeiden de militairen: ‘Ajo pigi’ – ga maar plassen. Kort na de conclusies van deze erste commissie wordt een tweede onderzoekscommissie door majoor Le Roy ingesteld. 2de luitenant Boon legt voor deze commissie op 10 september 1946 een verklaring af en gebruikt daarbij het woord ‘geëxecuteerd’. Op 14 september echter verklaart Boon dat hij ten onrechte het woord ‘geëxecuteerd’ heeft gebruikt. Boon: ‘Dit moet luiden: neergeschoten.’ Op 17 september vraagt hij wederom om herziening van zijn verklaring en verklaart: ‘Het was een geënsceneerde poging tot ontvluchting m.a.w. het betrof een executie.’ Conclusies van de commissie van Le Roy zijn tegengesteld aan de conclusies van de eerste onderzoekscommissie. In: NL-HaNA, Proc.-Gen. Hooggerechtshof Ned.-Indië, 2.10.17, mishandeling Zuid-Celebes, inv.nr. 1324. Boon geeft ook een ooggetuigenverklaring van het kort daarvoor op transport stellen van de gevangenen. ‘Ik heb hier 7 gevangenen Luit, gaat u met me mee? Hij zeide dit op een toon zoals wij in gewonen Gesprekken dit ook wel doen teneinde zijn afkeuring en minachting voor deze menschen uit te spreken.’ In een eerdere variant van de verklaring zou gezegd zijn: ‘Deze gevangenen mogen kapot.’ NL-HaNA, Proc.-Gen. Hooggerechthof Ned.-Indië, 2.10.17, inv.nr. 1324;
3. Padaelo-zaak. September 1946. In (en bij) deze kampong (in omgeving Singkang) worden drie resp. acht personen neergelegd. ‘Wij wisten dat wij ons in een streek bevonden waar wij alles konden verwachten.’ Verklaring brigadier Grootsings, nr. 93154, van C-Inf. XVI. NL-HaNA, Proc.-Gen. Hooggerechthof Ned.-Indië, 2.10.17, inv.nr. 1324.

Rapport-Van Rij-Stam, De toestand, p. 2. Letterlijk tekst: ‘De vorsten van Zuid-Celebes, en in het algemeen de adel, oefenden een grote invloed uit op hun onderhorigen, die een zeer geringe graad van ontwikkeling bezaten. Over het eerste klaagde de bendeleider Mongisidi: ‘Zij volgen slechts hun vorsten. Indien de vorst op nationalistisch standpunt staat, gaan zij daarin met hem mee. Indien de vorst de partij van het Nica is toegedaan, dan zijn zij ook grotendeels voor het Nica.’ Nica = Netherlands Indies Civil Adminstration.

Quote Engles. Op 29 en 30 december 1946 neemt generaal-majoor Engles (generale staf GOB) in opdracht van het Hoofdkwartier in Batavia poolshoogte van het werk van Westerling op Zuid-Celebes. Op 2 januari 1947 rapporteert hij aan general Spoor: ‘Zoowel de commandant (Groote Oost en Borneo) als verschillende andere gezaghebbenden van Leger en Vloot als van het BB hebben mij verzekerd, dat de Speciale Troepen in Zuid-Celebes uitnemend werk hebben verricht en nog verrichten en van verschillende zijden werd de hoop uitgesproken, dat deze troepen niet te spoedig zouden woren weggehaald. Uit verschillende gesprekken is mij gebleken, dat de komst van de Speciale Troepen en de met hen ingeleide acties juist op tijd waren, aangezien de toestand in dat gebied zich tot het uiterste had toegespitst.’ Excessennota, p. 10, Archief Algemene Secretarie. Ook in: IJzereef, De Zuid-Celebes-affaire, p. 109. IJzereef verwijst naar Algemene Secretarie, II, 1118, C2, III (schrijfwijze vindplaats is van 1984, nog nazoeken nieuwe schrijfwijze van deze vindplaats).

NL-HaNA, Strijdkrachten Ned.Indië, 2.13.132, inv.nr. 349 d.d. 24 dec 1946. Naar aanleiding van het optreden van het dst vindt in dezelfde dagen een vergadering plaats van afgevaardigden van het Binnenlands Bestuur met leden van de Zuid-Celebesraad. Er is bedekte kritiek, een vrouw zou zijn overleden nadat de militairen haar in de zon hadden gezet. Onschuldigen zouden zijn doodgeschoten. Woningen van onschuldigen zouden zijn afgebrand. Maar vooral van Indonesische zijde wordt de noodzaak tot hard optreden ingezien. De Raad adviseert om meer begrip voor de acties bij de bevolking te laten groeien, bijvoorbeeld door invloedrijke personen met de acties mee te sturen. Ook kan de bevolking door per vliegtuig te verspreiden strooibiljetten worden ingelicht over op handen zijnde acties.

Felderhof en Lion Cachet zijn persoonlijke vrienden en zaten in de Tweede Wereldoorlog samen geïnterneerd in St.-Michielsgestel. Notitie H.W. Felderhof naar aanleiding van een mededeling van de resident van Zuid-Celebes, Carel Lion Cachet: ‘Volgens mededeling Lion Cachet is deze man [=Westerling, MH] met zijn detachement op dusdanig geheime wijze ondergebracht dat de acties reeds enige tijd aan de gang waren voordat de resident er kennis van kreeg.’ Collectie-Felderhof. Ook: verklaring van Lion Cachet voor het Hoog Militair Gerechtshof: ‘Enige tijd na mijn terugkomst in Makassar hoorde ik van de assistent-resident dat een groep militairen in actie was geweest. Hieruit wist ik dat het dst in Zuid-Celebes was aangekomen. De datum van aankomst va het dst was nl. volkomen geheim gehouden.’ In: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86.

H.W. Felderhof en B.J. Lambers zijn o.a. geïnformeerd over de situatie door Gesprekken met lokale bestuursambtenaren. Ze spreken o.a. Van Es, Secretaris-generaal van het Departement van Financiën van het Binnenlands Bestuur; de resident van Zuid-Celebes, Carel Lion Cachet, een persoonlijke vriend van Felderhof met wie hij samen geïnterneerd was in St-Michielsgestel; L.I. Graf, Hoge Vertegenwoordiger van de Kroon, die voor het Militair Gerechtshof verklaart dat in de hoogste kingen rond de directeur van het Binnenlands Bestuur wordt gezegd: ‘beheerste terreur is toegestaan.’ In: verklaring L.I. Graf, 25 juli 1949, NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86.

Quotes Lambers over 'moord 'en 'volstrekt onwettig' in: Lambers, Nota voor pg, 30 december 1946, p. 5. Collectie Lambers. Op 1 februari 1947 herhaalt Lambers deze formuleringen in licht gewijzigde vorm in een stuk met de titel ‘Slotphase actie’: ‘Met betrekking tot de tot de door kapt. Westerling toegepaste methode van afrekening met terroristen dient voorop gesteld te worden: a) dat deze methode volstrekt onwettig is; b) dat excessen bij de toepassing dezer methode niet anders gequalificeerd kunnen worden dan moord of doodslag.’ Hier introduceert Lambers het woord 'excessen', waarmee hij de methode en excessen bij uitvoering van de methode onderscheidt. Dit onderscheid maakte hij op 30 december, dus een maand eerder, niet. Beide stukken van Lambers ook in: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86. Ook in KITLV H973, Collectie Lambers, inv.nr. 48 (gescheurd blad).

Variant op de eedaflegging voor het HMG: ‘Op heden verscheen voor mij J.L. Paardekooper, Lt.kol.Inf. K.N.I.L., Raadsheer Commissaris bij het Hoog Militair Gerechtshof te Batavia in tegenwoordigheid van de wnd Griffier mr. G.M.A.M. Huigens de persoon van [gehoorde] in de zaken tegen J. Stufkens, B.E. Rijborz en J.B. Vermeulen, die nadat hem ernstig onder het oog was gebracht om de gehele waarheid en niets dan de waarheid te zeggen en het gewicht van de door hem af te leggen eed op de hem gedane vragen heeft geantwoord zoals daarnaast staat vermeld.’ NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86.

Zijn vader Albert Riborz is voormalig houtvester in Opper-Silezië, tekent daar in 1887 voor het Indische leger en maakt dan een reis van 55 dagen naar Java om daar aan het Hof van Prins Poerbonagoro in Solo te gaan werken. De Duitse lucht van de naam Riborz wordt later afgeschud tot Rijborz. Gesprek Caesar Rijborz, 21 oktober 2012. Het nieuwe van de dag, 12-2-1938, p. 3. Gesprek met Ceasar Rijborz. Het begrip 'rebosan' in: Victor Zimmerman: De Kraton van Soerakarta in het jaar 1915. Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, deel LVIII, Weltevreden/Den Haag 1919, p. 307 en 333.

Militair-logistieke gegevens in NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. Krijskundige gebeurtenissen gedurende het eerste kwartaal van 1947, XV- Bat. Inf., 3de Tiralleur-compagnie, p. 1-2. In: NIMH, Collectie Nederlands-Indië 1945-1950, inv.nr. 0111/3. Gehele verdere actie bij Galoeng Lombok voornamelijk gebaseerd op verklaringen en beschrijvingen in: verklaringen voor het Hoog Militair Gerechtshof, NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86; NL-HaNA, Krijsgraden te Velde, 2.09.19, inv.nr. 182; rapport-Van Rij-Stam; rapport-Enthoven.

De Leeuw verklaart dat (naast hemzelf) aanwezig zijn op het actieterrein: majoor Stufkens; kapitein Rijborz; onderluitenant Vermeulen; kapitein Doedens; Isaac le Duque, 1e luitenant 3de compagnie XVe Bataljon Infanterie; 1e luitenant Riepma; bestuursassitent Sangkala en de pabitjara van Kaijang (Tinoembang). Vermeulen vraagt aan Riepma wat de meest besmette kampong is, en Riepma wijst de Pabitjara van Baroe aan. Vermeulen loopt daarop 50 meter verder naar de Pabitjara. Erratum: in het boek staat op p. 127 op de laatste regel dat W.F. de Leeuw niet precies kan verstaan wat er wordt gezegd. Deze opmerking is hier niet goed, het betreft een andere getuige die verklaart het gesprek niet goed te hebben gehoord. Zowel De Leeuw als Riepma verklaren over hetgeen Vermeulen tegen de pabitjara van Baroe zou hebben gezegd. De Leeuw verklaart in zijn verhoor van 22 juni 1947 tegenover de Officier van Justitie in Makassar dat Vermeulen tegen de pabitjara zou hebben gezegd: 'Wie van jouw kampongs rampokt?' In zijn verklaring van 22 juni 1949 tegenover het hoog Militair Gerechtshof verklaart De Leeuw dat Vermeulen heeft gezegd: 'Wie van jullie is rampokker?'. Isaac le Duque verklaart op 6 augustus 1947, waarschijnlijk tegenover de Officer van Justitie in Makassar, dat Vermeulen tegen de pabitjara zou hebben gezegd: 'Wie zijn in jouw kampong de rampokkers?' Alle verklaringen in NL-HaNA, 2.09.95, inv.nr. 86. Tevens in: Rapport-Van Rij-Stam, p. 66.

Isaac le Duque verklaart op 6 augustus 1947 dat de Japanner Yamamoto de leidende figuur in het verzet in het gebied was, dat Yamamoto in het huis van de pabitjara ondergedoken zou hebben gezeten. Duque treft dan tijdens een patrouille het lijk van yamamoto aan (onduidelijk wanneer deze patrouille plaatsvond) en dat een week na de actie van 1-2-1947 in de woning van de pabitjara van Baroe briefjes zouden zijn gevonden waaruit blijkt dat bendeleider Hamasaleh een gewapende aanval op Madjene op 2 februari had voorbereid. NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86. Het wapen Colt .45 is genoemd in een Nota ter oriëntatie voor de Procureur-Fiscaal, opgesteld 12-8-1949. In: NL-HaNA, Justitie/Excessen, NA 2.09.95, inv.nr. 86.

'Nee, wij zijn niet van kampong Baroe maar van kampongs Baroega!' Verklaring Hadji Mohammed Sarip voor HMG, 1949. NL-HaNA, Justitie/Excessen, 209.95, inv.nr. 86. Belangrijk hier is dat op 5 mei 1949 voor het HMG Poea Sanabo Saleh, 35 jaar, kepela kampong Galoeng2 verklaart dat 'Baroe' een andere naam is voor 'Segeri'. Ten zuidwesten van het actieterrein lag een kampong Baroega, en in de omgeving van Madjene komen kampongs voor met de namen Baroe1, Baroe2 en Baroe3. Het is onduidelijk of bij de uitroep van Vermeulen 'waar zijn de kampongs Segeri en Baroe?' en bij een herhaalde uitroep: 'Waar zijn de mannen van kampongs Baroe, Talolo en Segeri?' hij en anderen eenduidig begrepen welke kampongs er bedoeld werden. In: NL-HaNA, Krijgsraden te Velde, 2.09.19, inv.nr. 182. Zie ook: detailkaart omgeving van Madjene, NIMH.

Verklaring Oemar bin Ahmad ba Madhan voor HMG, 13 mei 1949. NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86. De namen die Oemar noemt zijn:

• Abdul Hamid
• de kepala van Amparita
• La Manile
• La Kandarmang
• la Ina
• Mohamed Saleh
• La Dahoro
• Hassan
• Lambai
• La Manka
• La Mappa Loepa
• La Banghai
• La Madjide
• Lambara
• la Mare
• La Koetana
• La Wenna.
• La Saling wordt later in zijn eigen huis doodgeschoten.

Verklaring Oemar bin Ahmad ba Madhan voor HMG, 13 mei 1949. NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86. Ook in: rapport-Van Rij-Stam, p. 72.

Inzichten en standpunten Hooggerechtshof, Lambers en Felderhof. Nota van Lambers voor PG inzake situatie Zuid-Celebes, 19 februari 1947. Hoewel deze notitie later geschreven dan het punt waar het verhaal nu is, verwoordt de nota enkele inzichten die al langer bij Lambers en Felderhof in ontwikkeling waren: 1) Westerling is categorie apart en de aan hem verstrekte bevoegdheden kunnen niet zonder meer aan anderen verstrekt worden; 2) de labiele geestesgesteldheid van een deel van de manschappen van het knil; 3) de problematische verhouding tussen Kolonel De Vries en Westerling. KITLV, Collectie Lambers, H973, inv.nr. 48.

Actielokaties en aantallen doden: rapport-Van Rij-Stam, rapport-Enthoven, diverse getuigenverklaringen in NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86 en in NL-HaNA, Krijgsraden te Velde, 2.09.19, inv.nr. 182.
Lijsten met gedode personen aan het Hoog Militair Gerechtshof overhandigd of op grond van getuigenverklaringen opgesteld in 1949:
LIJST 1
Lijst met doodgeschoten personen, opgesteld door Parlementslid NIT (Negara Indonesia Timur, Parlement van Oost-Indonesië) Hassan Alamoedi, naar aanleiding van de actie op de pasar van Paré-Paré op 14 januari 1947.

1. Andi Isa
2. Andit Sinta
3. Andi Mappatola
4. Andi Letong
5. dg. Parami
6. Abd. Rasjid
7. La Noemang
8. Oesman
9. Haroena
10. Ambo Lidja
11. Ojok (Lev.)
12. Koerdi
13. Simin
14. Aboe Bakar
15. Bahrong
16. Tammoe
17. Opas Roemah Sahit
18. La Mapaloengoe
19. 20, 21, 23 sem seanja [vertaling onbekend], toevoeging: '5 orang ini' = deze vijf mensen.

Bron: Getuigenverklaring Sjech Hasan bin Achmad Alamoedi, 56 jaar, handelaar in textiel en parlementslid NIT, tevens lid Zuid-Celebesraad. In: NL-HaNA, Krijgsraden te Velde, 2.09.19, inv.nr. 182.
LIJST 2
Lijst met doodgeschoten personen, opgesteld door Mahoeseng, de kepala van kampong Segeri naar aanleiding van de actie bij Galoeng Lombok op 1 februari 1947.

1. Matoe Pasorilla
2. Batjong
3. Soeroetta
4. mahamoe
5. Talolo
6. Nondi
7. Kaloe
8. Lotong
9. Haroeng
10. Rilisilatan
11. Bede
12. telle
13. Soending
14. Missi
15. Along
16. Katjo Paolo
17. Rattang
18. Abd. Rachman
19. Hasani
20. Hamoe
21. Madonni
22. Jetjeje
23. Djoeho
24. Samoedin
25. Djaloendong
26. Kadir
27. Tjoto patjale
28. Teha
29. Maralei
30. Lamisang
31. Djoera
32. Moh. Ali
33. Abd. Karim
34. Jasim
35. Samo
36. Djeogarang
37. Gigi
38. Moh. Sali
39. Hadji Nohong
40. Tamboi
41. Sabarang
42. Ratta
43. Sahodi
44. Tani
45. Taloli
46. Nosengsana
47. Tjatjo Posaga
48. Tando
49. Djamo
50. Tjaikkair
51. Kalottodjawi
52. Tadi Potoeamin
53. Hamil
54. Batjong Kopari
55. Sati Poria
56. Tjatjo Sedo
57. Liassa
58. Hamoe
59. Badoe Pomano
60. Djatoe
61. Katjo Balas
62. Pandi
63. kamai
64. Tjaoele
65. Moh. said
66. Badi (vrouw).

Bron: getuigeverklaring Mahoesoeng, 23 jaar, kepala kampong Segeri, district Baroe. In: NL-HaNA, Krijgsraden te Velde, 2.09.19, inv.nr. 182.
LIJST 3
Lijst met doodgeschoten personen, opgesteld door de Pabitjara van Kaijang naar aanleiding van de atie bij Galoeng Lombok op 1 februari 1947.
'Daftar nama-nama orang jang mati di Galung dari district Batuladja pada tanggal 1 Februari 1947'- Namenlijst van personen uit het district Batuladja die stierven in Galung op 1 februari 1947:

1. Katjo Tjallu, kampong Lawarang
2. Tanda, kampong Lawarang
3. Sila, kampong Lawarang
4. Lebungan, kampong Lawarang
5. Pasu, kampong Lawarang
6. Kapak, kampong Lawarang
7. lada, kampong Lawarang
8. Djumana, kampong Lawarang
9. Kader, kampong Lawarang
10. Salle, kampong Lawarang
11. Taubo, kampong Lawarang
12. Tjinrang, kampong Tjamba-Tjamba
13. Pange, kampong Tjamba-Tjamba
14. Nuhun, kampong Sepabatu
15. Nakku, kampong Sepabatu
16. Gassa, kampong Lekopadis
17. Kala, kampong Lekopadis
18. Tepu, kampong Lekopadis
19. Tjamal, kampong Lekopadis
20. Munir, kampong Lena
21. Lassu, kampong Lena
22. Liko, kampong Lena
23. Meda, kampong Lena
24. Koni, kampong Lena
25. Tjandai, kampong Sahie
26. Palo, kampong Karumbannang
27. Basong, kampong Karumbannang
28. Hudung, kampong Karumbannang
29. hatta, kampong Karumbannang
30. Sukkari, kampong Karumbannang
31. Tahing, kampong Karumbannang
32. Kitju, kampong Karumbannang
33. Mido, kampong Karumbannang
34. Haling, kampong Karumbannang
35. Surungan, kampong Karumbannang
36. Katjo-Tjamba, kampong Karumbannang
37. Sunisi, kampong Karumbannang
38. Boka, kampong Karumbannang
39. Taha, kampong Karumbannang
40. Hamaadang, kampong Galung
41. Hamal, kampong Galung
42. baddu, kampong Galung
43. Badan, kampong Galung
44. Hanong, kampong Galung
45. Hamaidong, kampong Galung
46. Sega, kampong Galung
47. Kambe, kampong Galung
48. Sao, kampong Galung
49. Tjalammi, kampong Galung
50. Sana, kampong Galung
51. Ketjtju, kampong Galung
52. Logani, kampong Galung
53. Nabo, kampong Galung
54. Kuddang, kampong Galung
55. Djaja, kampong Galung
56. Maamun II, kampong Galung
57. Maamun III, kampong Galung
58. Djudda, kampong Galung
59. Suradi, kampong Galung
60. Saala, kampong Galung
61. Djudda, kampong Galung
62. Kari, kampong Pukkambo
63. Lanre, kampong Pukkambo
64. Tjawi, kampong Pukkambo

Daftar nama orang jang luka dikampung Galung - lijst met namen van mensen die gewond raakten bij kampong Galung:

1. Kadisa, kampong Lombo
2. Saija, kampong Lombo
3. Kotong, kampong Lombo
4. Hamadaali, kampong Lawarang
5. Tarawe, kampong Lawarang
6. Samaunding, kampong Lawarang
7. Ngondi, kampong Lawarang
8. Salai, kampong Kekes
9. Lappas, kampong Kekes
10. Kume, kampong Pukkambo
11. Badullahi, kampong Pukkambo
12. Hamid, kampong Pukkambo.

De lijst is opgemaakt op 3 mei 1949 te Tinambung.
De pabitjara verklaart rond 11:00 uur tussen de 200 en 230 lijken te hebben gezien en er heel zeker van te zijn dat hij na afloop van de actie 364 lijken heeft geteld.
Bron: Getuigeverklaring Pasilong, pabitjara van Kaijang, lid Zelfbestuur van Balanipa te Tinamboeng, afgelegd op 6 mei 1949 voor het HMG. In: NL-HaNA, Krijgsraden te Velde, 2.09.19, inv.nr. 182.
LIJST 4
Lijst met doodgeschoten personen, opgesteld door La Oembeng, de djoeroetoelis (schrijver) van kampong Tippoeloe, naar aanleiding van de actie in Koelo van 9 februari 1947.

1. La Tjamring, kampong Baru
2. La Tjambi, kampong Suwelli
3. La Udeng, kampong Suwelli
4. La Passaso, kampong Tippulu
5. La Tile, kampong Madenra
6. La Tjanod, kampong Wanio
7. La Sangkali, kampong Madenra
8. La Kude, kampong Surelli
9. La Tang, kampong Tripulu [Tippulu ? MH]
10. la Pallu, kampong Wanio
11. Lembi, kampong Tripulu [Tippulu ? MH]
12. La Sappe, kampong Madenra
13. La Boda, kampong Surelli
14. la Tare, kampong Tippulu
15. La Hebe, kampong Tippulu
16. Ambo Tuwo, kampong Tippulu
17. Tengngiming, kampong Tippulu
18. La Sisi, kampong Wanjo
19. La Nuru, kampong Tippulu
20. Landipang, kampong Tippulu
21. Landitji, kampong Tippulu
22. La Patekka, kampong Tippulu
23. La Una, kampong Tippulu
24. la Sondeng, kampong Tippulu
25. La Tabele, kampong Madenra
26. La Situdju, kampong Wanio
27. La Temmu, kampong Madenra
28. La Supu, kampong Surelli
29. La Hasang, kampong Surelli
30. La Malluru, kampong Surelli
31. La Hasang Bulu, kampong Surelli
32. La Ruhka, kampong Tippulu.

Bron: Getuigeverklaring La Oembeng, 26 jaar, djoeroetoelis kampong Tippoeloe, afgelegd op 27 april 1949 voor het HMG. In: NL-HaNA, Krijgsraden te Velde, 2.09.19, inv.nr. 182.
LIJST 5
Lijst met gevangen genomen personen (zie pagina), opgesteld door de Detachementscommandant 1e MP te Paré-Paré d.d. 27 april 1949. Van deze personen lijkt door getuigenverklaringen te zijn vastgesteld dat deze zijn doodgeschoten op de pasar van Pare-Pare op (of nabij) de autobusstandplaats op 14 januari 1947.
Voor de 24+2 namen zie pagina 112-113.
Bron: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86.
LIJST 6
Lijst met namen van doodgeschoten personen die getuige Oemar bin Ahmad ba Madhan zich nog kan herinneren van de actie van Rijborz in Aratang en Amparita van begin februari 1947.

1. Abdul Hamid
2. de kepala van Amparita
3. La Manile
4. La Kandarmang
5. la Ina
6. Mohamed Saleh
7. La Dahoro
8. Hassan
9. Lambai
10. La Manka
11. La Mappa Loepa
12. La Banghai
13. La Madjide
14. Lambara
15. la Mare
16. La Koetana
17. La Wenna.
18. La Saling wordt later in zijn eigen huis doodgeschoten.

Bron: getuigenverklaring van Oemar bin Ahmad ba Madhan, afgelegd voor het HMG, 13 mei 1949. In: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86. Ook in: rapport-Van Rij-Stam, p. 72.

Op 21 februari 1947 om 15:04 zet legercommandant generaal Spoor de acties stil met dit telegram: ‘Zeer dringend. Zeer geheim voor de VRIES persoonlijk van SPOOR. Elk optreden vallend buiten normale procedure VPTL van nu af verbonden herhaal verboden. Draag u op zulks met grootste nadruk onverbiddelijk tot uiterste consequenties door alle troepen te doen nakomen. Gestreng optreden blijft uiteraard geboden doch hierbij is onder geen herhaal geen voorwaarde eigen rechtelijk optreden meer geoorloofd. Bereid voor terugkeer dst spoedigst en sein mij datum gereed vertrek.’ In: NIMH, H.J. de Vries, inv.nr. 543.

Twee voorbeelden van situaties waarin een reeds ter executie aangewezen persoon door ingrijpen van derden wordt onttrokken aan ondervraging of executie: 1) de eerste persoon werd geïdentificeerd door de Inspecteur van Politie te Makassar Pottger bij de actie in Batoea of Djongaya op 11 of 17 december 1946 ten overstaan van Westerling; 2) de tweede persoon werd geïdentificeerd bij de actie in Galoeng Lombok door Inspecteur van Politie W.F. de Leeuw op 1 feb 1947 ten overstaan van Vermeulen. NL-HaNA, Justitie/Excessen,2.09.95, inv.nr. 86, verklaringen Pottger en De Leeuw.

In het Poolse dorp Jósefów verrichtten ongeveer 500 al wat oudere hamburgse politie-agenten massa-executies van joodse personen. In: Browning: Ganz normale Männer, Hoofdstuk ‘Erste Erfahrungen mit Massenmord’, Józefów, p. 86. My Lai 4 is het huizengroepje waarin een Amerikaanse compagnie op 16 maart 1968 honderden Vietnamese burgers, ook kinderen, doodschoot zonder enige militaire noodzaak. In: Seymour Hersch: Cover Up, p. 7.: ‘After an analysis of existing data, the Criminal Investigations Division concluded in a memorandum to General peers that Charlie Compganie had slain 347 Vietnamese men, women, and children in My Lai 4 on March 16, 1968.’ Oradour-sur-Glane, landelijk dorp in Frankrijk waar door het Duitse leger op 10 juni 1944 als strafexpeditie 642 mensen vermoordde. Vgl. Douglas W. Hawes: Oradour, the final verdict. The Anatomy and Aftermath of a Massacre. Stanford prison Experirment, Abu Graib en dde film Das Experiment in: Zimbardo: Het Lucifer-effect, http://lucifereffect.com/, http://heroicimagination.org/ Ook in: Das Experiment (regie Oliver Hirschbiegel, 2001). Zie ook Abram de Swaan, Compartimenten van vernietiging, 2014.

De zgn. 'Beste Paul-brief', gedateerd Paré-Paré 1/2/1947. Collectie Lambers; ook in: KITLV, Collectie Lambers, H973; ook in: NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 86. Deze brief wordt op 7 februari 1947 door de procureur-generaal Felderhof gebruikt bij het formuleren van een verzoek aan de auditeur-militair in Makassar om opheldering te geven over de gang van zaken rond het optreden van het DST. De auditeur-militair geeft vooralsnog tot 21 februari geen antwoord, waarop Felderhof op de 21ste februari 1947 rappeleert. Het rappel is achterhaald na het totale beëindiging van alle acties door de Legercommandant Spoor op dezelfe dag, 21 februari 1947.

Vergadering in de bergkampong Pacceke (ook wel geschreven als Patjeke) van Andi Mattalatta en Saleh Lahede, beide direct door Kahar Muzakkar vanaf Java geïnstrueerd de tri-divisie Hassanudin op te zetten. Twee expedities worden geleid door deze vormalige studenten die zelf van Celebes afkomstig zijn. Beide jongens zijn afkomstig van Celebes, van kindsaf aan bevriend en opgeleid op Nederlandse scholen. Lahede is goed in politieke analyses en redevoeringen, Mattalatta komt uit een milieu van bestuurders en is een atleet en een vechter. ZC wordt in drie gebieden verdeeld: 1) Regiment I, Paré-Paré, commandant Andi Selle; 2) Regiment II, Makassar, cdt Andi Padjonga; 3) regiment III, Loeweo, cdt Andi Djemma. Vgl. Harvey, Tradition, p. 177-182; IJzereef, De Zuid-Celebesaffaire, p. 122.

De eerste keer dat Kahar Muzakker genoemd wordt in materiaal van de inlichtingendienst NEFIS is op 30 juli 1946 (NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 2903). De NEFIS merkt dan op dat er in de Maleische uitgave van de Almanak voor Volkslectuur een portret voorkomt van de Islamitsiche student KAHIR MOEZAKIR, afkomstig uit de moderne, godsdienstige beweging van Egypte. Er wordt gemeld dat hij de Republiek Indonesia verbonden ou zijn in een hoge functie. De Politie probeert een portret van MOEZAKIR te verkrijgen, hetgeen niet lukt. Pas aan het einde van 1946 wordt uit inbeslaggenomen materiaal duidelijk dat Kahar Muzakker al sinds 24 maart 1946 beschikt over een volmacht van hoge Republikeinese militairen, waaronder opperbevelhebber Soedirman, om de gewapende strijd op Zuid-Celebes te organiseren (NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 4227, p. 4). Mattalatta en Lahede kregen op 1 november 1946 formeel opdracht van Muzakker om het expeditieleger naar Celebes te organiseren NL-HaNA, NEFIS en CMI, 2.10.62, inv.nr. 4227; NL-HaNA, Alg. Secretarie Ned.-Ind. Regering, 2.10.14, inv.nr. 3215). Vgl. Harvey, Tradition.
Paginq 159. Politieke Verslagen, maart 1947 t/m juli 1947. , Alg. Secretarie Ned.-Ind. Regering, 2.10.14, nr. 3215 en 3216.

Commissie Enthoven wordt ook wel aangehaald als de commissie-Barendrecht. Voorzitter mr. K.L.J. Enthoven, plaatsvervangend voorzitter mr. J. Barendrecht, leden mr. A. Verhoef, prof.dr. A.A. Cense, Lt.Kol. M.F. Stenger. Ingesteld Arpil 1947. Rapport behelst 40 pagina’s met een voorwoord van 12 pagina’s, waarin omstandig wordt ingegaan op de samenstelling van de commissie en de betrokkenheid van Indonesische leden daarbij. Rapport bevindt zich in: Collectie Lambers; ook in KITLV, Collectie Lambers, H973, inv.nr. 155; ook in NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 75.

Het geheime rapport Van Rij-Stam sinds juli 2012 op internet. Met betrekking tot openbaarheid van dit rapport zie het antwoord op kamervraag nr. 9 d.d. 9 juli 2011 (nr. 2012Z03365), waarin wordt gemeld dat dit rapport op grond van artikel 12 Archiefwet is overgedragen aan het Nationaal Archief zonder beperking aan de openbaarheid met respectering van de persoonlijke levenssfeer van eventueel nog levende personen van in het stuk voorkomende personen.
Het rapport bevond zich sinds juli 2012, op een drietal subsites van HP De Tijd:

• http://www.hpdetijd.nl/wp-content/uploads/2012/07/Scan-deel-1-1954-rapport-Van-Rij-en-Stam.pdf
• http://www.hpdetijd.nl/wp-content/uploads/2012/07/Scan-deel-2-1954-rapport-Van-Rij-en-Stam.pdf
• http://www.hpdetijd.nl/wp-content/uploads/2012/07/Scan-deel-3-1954-rapport-Van-Rij-en-Stam.pdf

Het rapport stond op 31 december 2015 op de volgende sites:

• Pagina 1 t/m 18: https://www.yumpu.com/nl/document/view/20160721/1954-rapport-van-rij-en-stam-hp-de-tijd/3
• Pagina 19 t/m 51: http://cdn.hpdetijd.nl/wp-content/uploads/2012/07/Scan-deel-2-1954-rapport-Van-Rij-en-Stam.pdf
• Pagina 52 t/m 71 + I t/m VI (Conclusies): http://cdn.hpdetijd.nl/wp-content/uploads/2012/07/Scan-deel-3-1954-rapport-Van-Rij-en-Stam.pdf

Pagina 170-171. De nota van Belinfante over de staatsrechtelijke dekking van het standrecht in Nederlands-Indië. Belinfante stelt dat het nogal wat uitmaakt of de aanwezigheid van Nederlands Gezag in de Archipel berustte op een volkenrechtelijke bezetting (Nederland had Indië bezet) of op de eigen Nederlandse soevereiniteit (m.a.w. Indië was Nederlands-Indisch grondgebied). Nota Belinfante, 13 september 1954. NL-HaNA, Justitie/Excessen, 2.09.95, inv.nr. 150.

Belinfante stelt dat het bevel tot het uitvoeren van noodrecht onbevoegd gegeven is, maar PG Henk Felderhof lijkt dit anders te zien.
Felderhof schrijft in 1949 aan zijn vriend de oud-resident Carel Lion Cachet: '[...] Behalve op het bestaan van de noodtoestand zou Westerling zich waarschijnlijk bovendien met succes kunnen beroepen op de uitvoering van een ambtelijk bevel hem door de legercdt. [=legercommandant] in Nov. ’46 gegeven.
Dit ambtelijk bevel kan gezien de noodtoestand niet als onbevoegd gegeven worden aangemerkt.'
Felderhof wijst er op dat toepassing van het noodrecht betekende toepassing van standrecht zonder enige legalisatie. Felderhof ziet de toepassing als een militaire aangelenheid, aangezien onder de noodtoestand de miltaire commandant de hoogste gezagsdrager was. Concept voor een brief aan C. Lion Cachet, 10 maart 1949. Collectie Felderhof.

Formulering '...als oudere mannen aan jongere mannen opdracht geven elkaar te doden.' ontleend aan De Swaan, Compartimenten van vernietiging.
'Imago-aantasting van bestuur en leger' is geïnspireerd op een opmerking uit het voorwoord bij het rapport-Enthoven. De auteur noemt acht redenen om géén commissie van onderzoek in te stellen, en reden 6 verwoordt: 'dat leger en zelfbestuurders met gevaar voor hun leven en niet voor eigen plezier orde, rust en welzijn der bevolking hebben verdedigd zodat een diepgaand onderzoek naar eventueel door hen begane fouten op hun élan (Maleis semangat) een verslappende uitwerking zou kunnen hebben.' In: 'Samenstelling en werkwijze van de Commissie'. Voorwoord rapport-Enthoven (1948). Colectie Lambers.

Erik Willems: ‘Toen een zware storm over nederland trok, was massamoord geen nieuws meer.’ De Volkskrant, 9 december 2011; Gedurende de middag kwam windkracht 8 à 10 voor. Zie https://knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/de-zware-storm-kyrill-van-18-januari-2007
Pagina 176. Excuses door Tjeerd de Zwaan, in: NOS-8-uur-journaal. NOS, 12 september 2013.
Tekst uit de toespraak: 'Namens de Nederlandse regering bied ik excuses aan voor deze excessen. Ik richt mij hierbij vandaag in het bijzonder tot de weduwen uit Bulukumba, Pinrang, Polewali Mandar en Parepare.'
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/toespraken/2013/09/12/toespraak-van-ambassadeur-tjeerd-de-zwaan-jakarta-erasmushuis
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2013/09/12/excuses-voor-standrechtelijke-executies-nederlands-indie
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2013/09/10/schade-aan-weduwen-van-slachtoffers-van-standrechtelijke-executies-in-het-voormalige-nederlands-indie
Pagina 176. Gesprek Wim, 8 juli 2003.